رقص اتن؛ نمادی از ارزشهای فرهنگی و تاریخی
افغانها
نویسنده: اسلام الدین فیروز استاد پیشین دیپارتمنت
موسیقی دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه کابل
چکیده
رقص اتن یکی از اصیلترین و کهنترین عناصر فرهنگ مردم
افغانستان است که ریشههای آن به دوران باستان، جشنهای آریایی و آیینهای جمعی
مرتبط با نور، باران و پیروزی بازمیگردد. این رقص که بهصورت گروهی و هماهنگ اجرا
میشود، بیانگر روح همبستگی، پایداری و شادی جمعی جامعه افغانهاست. موسیقی
پرانرژی دهل و سرنا که اتن را همراهی میکند، نهتنها شور و نشاط میآفریند، بلکه
فرد را با گذشته فرهنگی و میراث نیاکانش پیوند میدهد. اتن در مراسم اجتماعی، جشنها،
عروسیها و گردهماییهای ملی جایگاهی ویژه دارد و بهعنوان نشانهای از مقاومت
فرهنگی در برابر ناملایمات و تغییرات تاریخی شناخته میشود. این مقاله با بررسی
پیشینه، ساختار و نقش این رقص، نشان میدهد که اتن چگونه توانسته است بخشی از هویت
مشترک مردم افغانستان را شکل دهد و به یکی از استوارترین نمادهای فرهنگی و تاریخی
آنان تبدیل شود.
واژه های کلیدی: افغانستان، رقص اتن، آیین و فرهنگ، ناره های اتن، میلودی اتن.
مقدمه
فرهنگ افغانستان با تنوع قومی، زبانی و تاریخی خود،
مجموعهای از سنتها و آیینهایی را در دل دارد که هر یک بخشی از هویت این سرزمین
را روایت میکنند. در میان این سنتها، رقص اتن جایگاهی منحصر بهفرد دارد؛ رقصی
که با گذشت قرنها نهتنها زنده مانده، بلکه نقش پررنگتری در زندگی روزمره و
مراسم اجتماعی مردم یافته است. اتن رقصی جمعی است که در آن گروهی از افراد در حلقه
یا نیمدایرهای هماهنگ میرقصند و با حرکتهای ریتمیک، انرژی مثبت و پیوستگی
اجتماعی را به نمایش میگذارند. اجرای اتن در جشنهای ملی، مراسم عروسی، آیینهای
سنتی و مناسبتهای محلی، نشانهای از جایگاه ریشهدار آن در فرهنگ مردمی است.
باور بر این است که اتن ریشههایی بسیار کهن دارد و به
آیینهای پیشازرتشتی و سنتهای آریاییان بازمیگردد؛ جایی که اماکن مقدس و جشنهای
فصلی با رقصهای دستهجمعی همراه میشد. این پیوند تاریخی باعث شده اتن تنها یک
رقص سرگرمکننده نباشد، بلکه حامل پیامهایی درباره همبستگی، مقاومت و هویت باشد.
مقدمه حاضر زمینهای برای بررسی جنبههای فرهنگی، تاریخی و اجتماعی این رقص فراهم
میکند و نشان میدهد چرا اتن نمادی از ارزشهای ماندگار افغانها است.
اتن؛ رقصی ملی با ریشههای کهن و فرهنگی
رقصهای ملی در اکثر کشورهای جهان به
مشاهده میرسد و در افغانستان این نوع رقص به نام «اتن ملی» شهرت دارد. اتن از
زیباترین رقص ملی افغانها است که هم توسط مردان و نیز زنان اجراء می شود. گاهی هم مردان و زنان با هم یکجا اتن میکنند، که به
آن «ګڼ اتڼ» میگویند. اما اگر رقص به شکل انفرادی باشد آنرا اتن نمیگویند
بلکه اگر مردانه باشد، به آن «نڅا» یا «ګډا» و اگر زنانه باشد آنرا «یشله» گویند. اتن چه از طرف مردان و چه از طرف زنان باشد،
آهسته شروع شده و به تدریج تند و تند تر میشود(بینوا، 1326، ص 9). اتن همواره درایام سرور، عروسیها، عیدها، جشن های
استقلال، روزهای ملی، در میلههای عنعنوی و... اجراء میشود. اجرای اتن، به عنوان
یک میـراث باستانی بین افغانها مروج بوده و امروز به مثابۀ یک رقص دیرینه، ملی و
تاریخی محسوب میشود (سلجوقی، ۱۳۸۳، ص80). تاریخ اتن بر میگردد به سرزمین افغانها
و نشستهای مشترک اجتماعی شان. میتوان گفت که رقصاتن که اکنون در جهان
به نام اتن ملی افغانها شناخته میشود، از میراث های فرهنگی افغانستان است که از
دوران باستان به اینسو نسل به نسل ادامه یافته و به مرور زمان به اتن امروزی مبدل
گشته است. هرودوت در مورد عادات آریاییها می نویسد که: " از عادات آنها این
بود کـه دور شعلههای آتش مینشستند و دانهای را در آتش میانداختند که در حین
سوختن بوی خوشی از آن بر میخاست و از آن بدان گونه سرمست میشدند که از جای بر میخاستند
و به رقص و پایکوبی میپرداختند"(بهزادی، 1373، ص 95). معلوم میشود که رقصاتن
ابتداء از آئینها برخاسته، چون هر آئین در اصل آغاز پیدایش حرکات بدنی بوده که با
گذشت زمان به رقصهای گروهی مبدل شدهاند و هر آئین با تغییر فصول، ازدواج، پیروزی
در رزم و پیکار و حتی مرگ و ... پیوند داشته است. اجرای اتن ملی با دُهل و سُرنا و یا دیگر سازهای محلی در جشنها و مناسبتهای
ملی و عروسیها حتمی بوده و از قدیمالایام در زندگی رزمی و بزمی افغانها نقش
داشته است.
با گذشت قرنها در تخنیک اتن تغییراتی رونما شده، ولی اساس آن تغیر نه نموده است.
لباسهای معمول در اتن، لباسهای افغانی بوده و بعضاً با واسکتهای مخملی و چرمهکاری
نیز به اتن میپردازند. باید علاوه نمود که اتن رقصی است مدور، که از سه تا یکصد
نفر هم میتوانند درآن شرکت نمایند. اتن با یک نفر در پیشرو، که پیشگام یا پیشکار
اتن چیان است، آغاز میشود و این شخص باید در اتن مهارت خوب تر از همه داشته باشد،
تا دیگران رفتار و حرکات وی را خوب بتوانند تقلید کنند ویا از او پیروی نمایند.
اتن دارای تخنیکهای متوازن و همآهنگ است، که با دست و پا و سر، انجام میشود و
در مجموع کف زدن وانداختن دستها به بالا و پائین، پیش گذاشتن و عقب گذاشتنپاها،
چرخش سر به طرف بالا و راست و چپ، انداختن موها و گردشهای راست و چپ بدن اتن چیان
را شامل میشود. اجرای اتن از پنچ دقیقه تا نیم ساعت ادامه مییابد و آن هم بستگی
به نیروی اجرا کنندهگان دارد، که تا چه حد میتوانند به رقص شان، ادامه دهند. به
هر اندازهیی که اتنچیان مهارت و انرژی جسـمانی خوب داشـته باشـند به همان اندازه
اتن نیز زیبا و دلچسپ میباشد. الفنستون در مورد اتن افغانها چنین نوشته است که:" تابستان پیش روی خانهها ویا خیمه ها و زمستان به دور آتش میایستند.
یکی دو نفر در وسط ایستاده دُهل مینوازند و دیگران به اجرای انواع حرکات دورانی
میپردازند. گاهی دستها را به هم میدهند، فریاد میکشند و دست میاندازند و هم
گاهی آهسته و گاهی تند و همآهنگ با موسیقی، حرکت میکنند"(الفنستون، 1379، ص
230). رقصاتن بهعنوان
نمادی از وحدت در میان افغانها از اهمیت و ارزش زیادی برخوردار است. این نوع رقص
نهتنها در تقویت پیوندهای اجتماعی و فرهنگی افغانها نقش دارد، بلکه بهعنوان
ابزاری برای حفظ و ترویج هویت ملی و فرهنگی نیز عمل میکند.
اتن یا رقص
ملی افغانها، در مناطق مختلف به گونههای متفاوتی اجراء میشود. در قسمتهای
جنوبی با دهل دو سَره و سرُنا، در نورستان با دایره و نی یا توله، در روستاها و
محلات دهنشین با آلۀ، دهل مروج میباشد. کهزاد باوردارد که:" دُهل با اتن
یعنی رقص ملی افغانها همیشه بوده و هست و قدامت آنرا به هزاران سال قبل میتوان به
عقب برد. در عصر پیش از مهاجرت و در دورۀ جریان مهاجرت آریاییها آواز خواندن، رقص و اتن در
میان باشندگان افغانسان معمول بوده " (کهزاد، 1389، ص 142).
اتن از خود اشعار مخصوص و متنوع دارد که آن را «داتنناری»
یا «نارههای اتن» مینامند. این نارهها با حرکتهای جالب اتن تنوع یافته و در هر
دور با شعر جداگانه و لحن مخصوص سروده میشود (بینوا، 1326، ص 9). نارههای رقص
اتن معمولاً با آیینهای خاص و مناسبتهای فرهنگی مرتبط هستند. برخی از آنها
همچنان با اسطورهها، افسانهها، و داستانهای تاریخی یا خیالی محلی پیوند داشته و
میتوانند آموزنده و تفریحی باشند و به حفـظ میراثهای فرهنگی و انتقال آن به نسلهای آینده کمک
کنند. همینطور به مخاطب کمک میکند تا بهخوبی با محتوای ترانه
ارتباط برقرار کند و احساسات آن را تجربه کند. در اتن ارتباط رقص و موسیقی چنان بوده
که میتوان گفت، موسیقی و اتن یکپارچه است. حرکات آهنگین اتنچیان که با موسیقی
همراه میشوند، میتوانند نیازهای جمعی را همسان سازی و همآهنگ کنند، که این
همسان سازی باعث میشود هدف مشترک را دنبال نمایند. رقص اتن و ماهیت آن، شور و شوق
و هیجان را برانگیخته و شرکت کننده گان را نسبت به زیبایی و حرکات منظمی که در
آن وجود دارد، آگاهی میدهد و نارهها و آوازهای آن نیز نظم گروهی را سامان بخشیده
و ارزش خاص هنری به آن میبخشند، که علاوه بر ایجاد انسجام و یکپارچگی، منجر به
احساس لذت و زیبایی، نیز میگردند. ازجانب دیگر پیوستگی و تداوم، ارتباط، تعامل و
کنش متقابل بین اتن چیان موجب نظم و ثبات، در اتن میشود، که در واقع به انسان درس
میدهد که در هر کار جامعه اگر نظم، ثبات، پیگیری، اتحاد و اتفاق باشد، جامعه به
اندازۀ زیاد میتواند دارای نظم و آرامش باشد. لذا زیب وزینت در وحدت، همدلی و همبستگی
است که میتواند باعث بقای جامعه شود. در واقع هیجان بیحد ناشی از موسیقی اتن، ما
را با تاریخ اجداد مان آشنا میسازد و این نشان دهندۀ تاریخ اتن است، که فرهنگ
قدیم مردمان آریایی این سرزمین را بیان میدارد. در اتن ارزشهای هنری فرهنگهای
اقوام گوناگون سرزمین ما، باهم میآمیزد و در عینحال هویت مستقلی را به نام
موسیقی اتن شکل میدهد، که ریشه در اعصار عتیقه و باستان دارد، ولی با آهنگ
حرکت زمان و حیات روزمرۀ نسل حاضر، عرضه میشود.
میلودی رقص اتن
آوانویسی: توسط اسلام الدین فیروزAndantino
نتیجهگیری
رقص اتن در
طول تاریخ نهتنها توانسته است نقش یک سنت هنری را ایفا کند، بلکه به پل ارتباطی
میان گذشته و حال مردم افغانستان تبدیل شده است. این رقص با ساختار جمعی و ریتم
پرشور خود، مفاهیمی عمیق از وحدت، مقاومت و پایداری فرهنگی را در دل دارد؛ مفاهیمی
که در جامعه افغانستان، با توجه به فراز و نشیبهای تاریخی، اهمیت دوچندان یافته
است. اتن، برخلاف بسیاری از هنرهای نمایشی فردمحور، یک فعالیت اجتماعی است که در
آن برابری، هماهنگی و مشارکت نقش اساسی دارد. همین ویژگی باعث شده تا اتن صرفاً یک
رقص نباشد، بلکه تجربهای مشترک و بخشی از حافظه جمعی مردم محسوب شود.
توانایی اتن
در گردآوردن افراد با پیشینههای قومی و زبانی متفاوت، این رقص را به نمادی از
همزیستی و فهم مشترک فرهنگی تبدیل کرده است. در جشنهای ملی و بینالمللی، افغانها
از اتن بهعنوان نمادی برای معرفی هویت خود استفاده میکنند و این رقص اغلب اولین
تصویری است که مردم دیگر کشورها از فرهنگ افغانستان مشاهده میکنند. از سوی دیگر،
موسیقی همراه اتن با دهل و سرنا، پیوند عمیقی میان مردم و ریشههای باستانیشان
برقرار میسازد و حس افتخار فرهنگی را تقویت میکند.
در سالهای
اخیر، تلاشهایی برای ثبت اتن در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو آغاز شده است
که نشان از ارزشهای جهانی این رقص دارد. حفظ و انتقال آن به نسلهای آینده نهتنها
ترویج یک هنر، بلکه پاسداری از بخشی مهم از هویت ملی است. نتیجه آنکه اتن، با همه
زیباییها و نمادهایش، یکی از روشنترین جلوههای فرهنگ افغانستان و نشانهای از
ماندگاری روح جمعی مردمان این سرزمین است.
منابع
الفنستون، مونت استوارت. (۱۳۷۹).
افغانان جای، فرهنگ، نژاد. ترجمۀ محمد آصف فکرت. مشهد: انتشارات دورنگار.
بهزادی، رقیه. ( 1373). قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران. تهران: نشر وزارت
امور خارجه.
بینوا، عبدالرؤف.
(۱۳۴۶). چند آهنگ پشتو. کابل: پښتو ټولنه.
سلجوقی، نصرالدین. (1383). موسیقی و تیاتر در هرات. تهران: انتشارات توس.
کهزاد، احمدعلی. (۱۳۸۹).
افغانستان در پرتوتاریخ کهزاد. تهران: انتشارات دنیای کتاب.
نظرات
ارسال یک نظر