شب یلدا در افغانستان: آیینی کهن از تولد مهر تا جشن نور و زندگی

 

    شب یلدا در افغانستان: آیینی کهن از تولد مهر تا جشن نور و زندگی

شب یلدا از آیین‌های کهن مردم افغانستان است که ریشه‌های آن به آیین میترایی دوران آریاییان بازمی‌گردد. میترا، ایزد هند و آریایی، یکی از بزرگترین خدایان پیش از ظهور زردشت به شمار می‌آمد و نام و برخی ویژگی‌های او از متون ودا و اوستا برگرفته شده است. این ایزد نه تنها نماینده نور و مهر بود، بلکه نماد دوستی، پیمان و عدالت نیز محسوب می‌شد. باور به میترا در میان طوایف آریایی سابقه‌ای طولانی داشت و پیروان بسیاری در مناطق مختلف داشت. ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه خود اشاره می‌کند که مبدأ سالشماری تقویم کهن سیستانی از آغاز زمستان بوده و اولین ماه سال آنان «کریست» نام داشته است، که نشانگر اهمیت روزهای کوتاه سال و میلاد مهر است.

در واقع، منظور از میلاد، تولد مهر یا خورشید است که نماد روشنایی و زندگی در میان مردم باستانی بوده است. نامگذاری نخستین ماه زمستان و سال نو با نام «دی» به معنای دادار یا خداوند، از باورهای میترایی نشأت می‌گیرد و هنوز هم در میان اقوام شمال افغانستان و جنوب تاجیکستان به ویژه در مناطق پامیر و بدخشان رواج دارد.

کلمه «یلدا» از زبان سریانی آمده و به معنای «میلاد» است. آریاییان باستان این شب را شب تولد الهه مهر می‌دانستند و به همین دلیل آن را با شور و شادمانی جشن می‌گرفتند. مردم در این شب گرد آتش جمع می‌شدند، پایکوبی می‌کردند و سرودهای آیینی سر می‌دادند. یکی از بخش‌های مهم جشن، گستردن سفره‌ای رنگارنگ و نذر کردن «میزد» یا خوراکی‌های مخصوص بود که نماد برکت و فراوانی زندگی به شمار می‌آمد.

آیین شب یلدا شامل خوردن میوه‌های نمادین است که هرکدام دلالت بر امید، تندرستی و خوشبختی دارد. تربوز، انار، میوه‌های خشک مانند پسته، بادام و چارمغز، و همچنین کشمش در سفره شب یلدا جای ویژه‌ای دارند. این خوراکی‌ها نه تنها جنبه خوراکی دارند بلکه نماد فراوانی و شادکامی نیز محسوب می‌شوند و به خانواده‌ها انرژی مثبت و امید به سال نو می‌بخشند.

یکی از سنت‌های مهم این شب، قصه‌گویی است. در برخی مناطق افغانستان، پدرکلان‌ها و مادرکلان‌ها داستان‌های تاریخی، افسانه‌ای و عاشقانه می‌خوانند تا نسل جوان با فرهنگ و ارزش‌های سنتی آشنا شود. شاهنامه‌خوانی، روایت داستان‌های عاشقانه مانند یوسف و زلیخا، شیرین و فرهاد، لیلی و مجنون، ویس و رامین و وامق و عذرا، یکی از جذاب‌ترین بخش‌های شب یلدا است. علاوه بر آن، در بعضی مناطق، فال حافظ گرفتن و اجرای موسیقی با دف، دایره و سایر سازهای محلی، نشاط و شور خاصی به جمع می‌بخشد.

یکی دیگر از آیین‌های ویژه شب یلدا، «شب چله‌گی عروس» است که توسط خانواده داماد برای دخترانی که نامزد هستند برگزار می‌شود. در این شب، لباس‌های زمستانی، میوه‌های رنگارنگ، شیرینی‌های سنتی و زیورآلات به نمایش گذاشته می‌شوند و جشن کوچکی با حضور نزدیکان و دوستان برگزار می‌شود. این رسم نه تنها نماد مهربانی و توجه خانواده داماد به عروس است، بلکه ارتباطات اجتماعی و فرهنگی را در خانواده‌ها تقویت می‌کند.

سرودها و موسیقی‌های شب یلدا نیز نقش مهمی در این آیین دارند. برخی از این سرودها محلی و سنتی هستند و برخی دیگر توسط هنرمندان معاصر ساخته شده‌اند. آهنگ‌هایی مانند «اگر شب‌ها شب یلدا» از امیر جان صبوری، «تو گر یک لحظه مهمان شب یلدای من باشی» از داوود پژمان و ترانه محلی «یلدای قشنگ ما به ناز آمده است» نمونه‌هایی از تلاش برای حفظ و زنده نگه داشتن این سنت کهن هستند. این موسیقی‌ها علاوه بر ایجاد فضای شاد، به حفظ هویت فرهنگی و سنتی مردم افغانستان کمک می‌کنند.

جشن شب یلدا در افغانستان تنها یک آیین خانوادگی نیست بلکه بازتابی از تاریخ و فرهنگ باستانی این سرزمین است. آیین‌ها و رسوم مربوط به این شب، از ادیان کهن، باورهای میترایی و فرهنگ بومی ترکیبی منحصر به فرد ساخته است که هنوز هم با تغییرات زمان، در دل مردم جایگاه ویژه‌ای دارد. اهمیت شب یلدا به ویژه در مناطق دورافتاده و روستاها بیشتر دیده می‌شود، جایی که خانواده‌ها با ساده‌ترین وسایل، اما با صداقت و عشق، این شب را جشن می‌گیرند و ارزش‌های اخلاقی و فرهنگی خود را به نسل بعد منتقل می‌کنند.

از دیگر ویژگی‌های شب یلدا می‌توان به اهمیت نور و روشنایی اشاره کرد. گرد آتش جمع شدن و روشن کردن شمع‌ها و چراغ‌ها نماد پیروزی نور بر تاریکی و آغاز سال نو است. این نمادگرایی از باورهای کهن میترایی گرفته شده و همواره در مرکز جشن‌های زمستانی قرار داشته است. علاوه بر آن، این شب فرصتی برای دیدار اقوام و دوستان، حل اختلافات خانوادگی و تقویت روابط اجتماعی نیز محسوب می‌شود و جامعه را به سمت همدلی و همبستگی سوق می‌دهد.

در مجموع، شب یلدا در افغانستان نه تنها یک جشن سنتی بلکه نمادی از تاریخ، فرهنگ، هنر، موسیقی، داستان‌سرایی و پیوندهای خانوادگی است که همواره در دل مردم این سرزمین زنده مانده و هر سال با شکوهی خاص برگزار می‌شود.